YENİ-İL KAZASI COĞRAFYASI
Bir merkeze sahip olmaksızın teşkil edilen Yeniil kazası, Sivas’ın güney kısmındaki geniş bir bölgeyi içine alır. Yeniil'e ait 955(1548) tarihli tapu-tahrir defterinde, kazanın 957(1550) tarihli hudut-namesi ve 991(1583) tapu-tahrir defterinde 990(1582) tarihli hudut-namesi verildi.
Yeniil kazasına tabi olan ve isimleri bugün değişmemiş olan köyleri ki harita üzerine dökümü yapıldığında, 955(1548) tarihinde kazanın, Uzunyayla merkez olmak üzere, doğuda, Divriği’nin batısı; batıda, Şarkışla, Gemerek güneydoğusu ile Kangal arası; kuzeyde, Tecer dağı ile Kezbeli ve güneyde, Ulaş, Gürün, Kangal- Mancılık'a kadar mıntıkayı içine alır.
Konar-göçer cemaatler ile bazı köylerden teşekkül Yeniil kazası, doğrudan doğruya bir vergi dairesine bağlı olarak mali ve hususi bir idari teşkilata sahitir. Nitekim, Yeniil'in 955(1548) tarihi ilk tapu-tahrir defterinde, kaza dahilinde bulunan köylerin, mezraaların, yaylak ve kışlak yerleri ile tüm mahallerin, Üsküdar'da bina olunan Atik Valide Sultan Hanımın cami ve imareti evkafına bağlıdır. Defterin sonunda diğer bir kayıtta ise, Bozok, Sivas ve Divriği'den ifraz edilerek Yeniil'e dahil edilen köy ve mezraaların, Üsküdar'da vakıf için kaydedildi.
Yeniil'in 1548'de Üsküdar'daki cami' ve imaretin evkafına bağlı cami ile imaretin Sultan Süleyman’ın kızı ve Vezir-i azam Rüstem Paşa'nın zevcesi Mihrimah Sultandır. Mihrimah Sultan’a ait vakfiyyelerde, Yeniil kazasının Üsküdar imareti Yeniil'in yine Üsküdar imareti evkafına bağlı olduğu belirtilmektedir. (1583 Yeniil Kanun-namesi). Ankara' da Vakıflar Genel Müd. arşivi, nr. 138'de kayıtlı 211 sahifeden ibaret olan ve l582'da tanzim edilmiş bulunan Atık Valide Sultan Anadolu ve Rumeli'deki evkafını havi arabça vakfiyyesinde, Atık Valide Sultan’ın vakıfları arasında Yeniil'in de zikredildiğini ve Yeniil'e ait 1583 tarihli tapu def. hudut-namede yazılıdır. (TD,nr.604,a.345).
Yeni-il ve havalisi ilk defa 1548’de tahrir edilmiştir. Defterin başında Yenil-il'e ait bir kanun-name bulunup, reaya ile cemaatlerin vereceği vergiler bulunmaktadır. Tahrir heyetinde, Dergah-ı Alı çavuşlarından Ali Çavuş, Bozok Sancakbeyi İsa Bey ile Yeni-il Kadısı Mevlana Muhyiddin Farıdi'nin vazife gördü.
1582 de Sivas sancağına bağlı Yeniil kazası, Kara-Tonus, Zamantu, Yeni-il, Gürün ve Aşudi(Avudlu) nahiyelerinden teşekkül ediyordu. Nahiye isimlerinden anlaşılacağı üzere, 1548 tarihine nazaran, bu tarilıde Yeniil kazasının bünyesinde değişiklikler ile 1548'de ismi zikredilen Ağça-Kal'a ve Mancılık nahiyeleri, 1583'de zikredilmemiş; buna mukabil Kara-Tonue, Zamantu ve Gürün nahiyeleri teşkil edilmiştir.
Bugün Şarkışla ilçesi ile bu ilçeye bağlı Altınyayla, ve Akçakışla bucağını ve Ulaş bucağı civarını içine alan Kara-Tonus nahiyesi, ismini, Şarkışla'nın kuzeyinde bulunan Karatonus dağlarından almıştır. Nahiye1548 tarihinde ismine tesadüf edilmez. 1583'de kendisine bağlı yerlerin bazısının, 955(1548)'de Bozok livasından ifrazı görülür.
Yeniil'in 1272(l856-58 salnamelerde, Aşiret-i Yeniil Kaymakamlığı, makarrı Sungurlu adı ile Ankara livasına bağlı kazadır. Yeniil Türkmenleri'nin büyük bir kısmının, bugün
Çorum-Sungurlu'ya kadar geldiğini ve burada kendilerine yeniden kaza bir statü verildiğini ortaya çıkarır. Yine bu arada, l878 tarihli vesikada, Yeniil kazasının lağvedilerek, Yeniil Türkmen cemaatlerinin bir kısmı bulundukları vilayet ve kazalara ilhak olmadı.
1282-1866’dan sonra Yeniil kazasının ismine tesadüf edilmez, kaza lavedilmiş ve Yeniil Türkmen aşiretleri ağırlıklı bölge olmak üzere dağılmıştır.
1548 1583 1631 1642 1653
Nahiye Köy Mezra Köy Köy Köy Köy
Ağca-Kal'a 16
Aşudi 23 13 47 48 49 48
Gürün 10 12 15 14
Mancılık l 36
Tonus 28 22 26 24
Yeni-il 50 44 53 55 54 20
Zamantu 9
Yekün 74 109 147 143 144 136
