YENİİL KAZASI, TÜRKMENLERİ ve İSKANLARI 1
YENİ-İL (Aşiret-i Yeni-il) يڭى ايل Nâhiye (1517) Sivas → Rum E.Kazâ (1548-1583) Sivas → Rum Eyâleti Sancak (1847-1855) Sivas Eyâleti (salnâme) Sancak Bozok Sancağı.(salnâme)
Osmanlı Devleti’nde konar-göçerler Türkmen ve Yörük olarak anılır. Yörükler daha çok belli bir sancağın sınırları içerisinde yaylak ve kışlak hayatını devam ettirirlerdi. Bozulus, Yeniil, Halep, Dulkadir Türkmenleri bu gruptan olmayan konar-göçerlerdir.
Türkmenler genellikle il veya ulus adıyla bilinen büyük gruplar hâlinde yaşarlardı. Bir il veya ulus küçükten büyüğe doğru oba, mahalle, oymak, cemaat, aşiret ve boylardan meydana gelir. Uluslar tek bir boydan meydana gelebildiği gibi değişik boylardan olurdu. Her boyun başında idarî işlerden sorumlu bir boy-beyi bulunurdu.
Konar-göçer gruplar üzerinde yaşadıkları toprağın tasarruf şekillerine göre timâr, zeamet, has veya evkaf reayası olabilirlerdi. Bu durum onların hukukî durumları ve ödeyecekleri vergiler açısından değişmezdi. Yani vergilerini timâr reayası olanlar timâr sahibine, zeamet reayası olanlar zaime, has reayası olanlar has sahibine, evkaf reayası olanlar vakıf görevlilerine öderlerdi. Nüfusu fazla olan konar-göçer grupları genellikle has reayası olur. Sebebi vergi gelirlerinin yüksek oluşu ve nakit olarak tahsilidir.
Osmanlı idarî teşkilatı içerisinde konar-göçerler, yaşadıkları sancağa bağlı bulunurlardı. Yaylak ve kışlak alanları farklı sancakların sınırları içerisinde olan konargöçerler, kışlak mahallerinin bulunduğu sancağın reayası kabul edilirlerdi. Aynı şekilde adlî olarak yaşadıkları kaza idarî bölgesine göre, o kadılığın yetki ve sorumluluğu altındaydılar. Osmanlı bir müddet sonra belli bir vergiye bağlanan ve birbirlerinden yaşadıkları bölgelerle ayrılan konar-göçer grupları bir idare altında toplamak için kadılıklar oluşturdu.
Türkmanân-ı Yeni-il, Yörükân-ı Bozok, Türkmanân-ı Halep oluşan kaza idarî bölgeleridir. Yeni-il Türkmenleri konar göçer taifesi Dulkadir Türkmenleri, Yaban Eri ile Halep Türkmenlerinden oluşmaktadır. Halep Türkmenlerinden, bölgeye yaylağa gelenlere Yabaneri denildi. Osmanlı Devleti’nde konar-göçerler yaşadıkları coğrafi sahalara, daha önce idaresi altında yaşadıkları Türkmen beyliklerinin isimlerine, iktisadî faaliyetlerine ve mükellefiyetlerine göre çeşitli isimler almışlardır. Yeni-il Türkmenleri adını yaylağa çıktıkları coğrafi sahadan almışlardır.
Bölge Sivas’ın güneyinde geniş bir alanı ifade eder. Yeniil Kazası idarî bölge 17.asır sınırları, Şarkışla, Altınyayla, Ulaş ve Gürün İlçeleri başta olmak üzere Uzun Yayla’nın doğu kısımlarını içerisine alan coğrafî alan Dulkadir ve Halep Türkmenlerinin yaylağıdır. Dulkadirliler tarafından Yeni-il olarak isimlendirilen bölge Osmanlılar tarafından bir kaza idarî bölgesi olarak belirlenince aynı adla anıldı. Bölge ilk zamanlarda yaylağa gelen Türkmenler tarafından iskân edildi.
Yeni-il adı bölgede Osmanlı öncesi bilinen ve Dulkadirli iskan alanıdır. Yeniil’de Dulkadirli nizamını Osmanlı da devam etti. Memlûklerden intikal eden yerlerde Kayıtbay Sultan kanunları, Akkoyunlulardan alınan bölgelerde Hasan Padişah kanunları, Dulkadir ülkesinde Alaüddevle Bey kanunları Osmanlı hâkimiyeti döneminde bir müddet daha yürürlükte kaldı. Memlûkler ve Dulkadirli topraklarında önceki idarî yapıya riayet edildi. Sonra idarî ve ekonomik yapıda değişiklik yapıldı Osmanlı sistemi yerleşti.
Yeni-il Kazası oluşturulduktan sonra gelirleri ilk zamanlarda Üsküdar’daki Mihrimah Sultan, 1583 yılından itibaren Atik Valide Sultan evkafı olarak bu konar-göçerlere Üsküdar Türkmenleri de denildi.
