Sivas’ın Mahalli Dili: Bu Kelimelerin Anlamını Biliyor musunuz?
Sivas, tarihi ve kültürel zenginliklerinin yanı sıra kendine özgü mahalli dili ile de dikkat çekiyor. Yüzyıllardır farklı kuşakların günlük yaşamında kullanılan bazı kelimeler, bugün genç nesiller tarafından artık daha az biliniyor. Ancak Sivas’ın köylerinde, ilçelerinde ve geleneksel yaşamında kullanılan bu sözcükler, şehrin kültürel hafızasının önemli bir parçasını oluşturuyor.
Sivas mahalli dili, tarımdan hayvancılığa, düğün geleneklerinden mutfak kültürüne kadar günlük hayatın pek çok alanından izler taşıyor. “Bakraç”, “cılga”, “folluk”, “firit”, “yüklük” ve “zağar” gibi kelimeler, Sivas yöresinin kendine has konuşma kültürünü yansıtıyor.
Sivas’ta Günlük Hayatta Kullanılan İlginç Kelimeler
Sivas yöresinde kullanılan bazı kelimeler bugün farklı anlamlarda düşünülürken, mahalli dilde bambaşka karşılıklara sahip.
Örneğin “aba”, Sivas’ta abla veya büyük kız kardeş anlamında kullanılabildiği gibi anne ve üvey anne anlamlarına da gelebiliyor. “Bakraç” ise kova anlamında kullanılıyor.
Dar, taşlı ve ince yollara “cılga” denilirken, bayır, yokuş veya yamaca “verep” adı veriliyor. Hayvanların boyunlarına takılan büyük çan ise “kelek” olarak ifade ediliyor.
Sivas’ın tarımsal geçmişini yansıtan kelimeler de oldukça dikkat çekici. “Ekenek” ekilecek tarla veya ekime elverişli yer anlamına gelirken, “ikilemek” tarlayı ikinci kez sürmek anlamında kullanılıyor. Yeni ekilen tarlada tohumların üzerini kapatmak için yapılan işleme ise “tapanlamak” deniyor.
Sivas’ın Geleneksel Yaşamından Kelimeler
Sivas mahalli dilindeki bazı kelimeler, geçmişteki düğün ve aile gelenekleri hakkında da önemli ipuçları veriyor.
Düğüne çağrı yapan kişi “yozucu”, düğün davetiyle birlikte gönderilen armağan ise “ohuntu” olarak adlandırılıyor. Düğüne çağrı yapan küçük kız veya kadına “ohuyucu” denirken, düğün armağanına “saçı” deniliyor.
Evlenecek kızın çeyizinde bulunan bazı geleneksel kıyafet ve aksesuarların da kendine özgü isimleri bulunuyor. “Peşli”, evlenecek kızın çeyizde giydiği giysiyi ifade ederken, “tepelik” başa takılan boncuklu ve pullu geleneksel bir süs olarak biliniyor. “Saya” ise kadın giysisi, entari veya yelek anlamında kullanılıyor.
Sivas Mutfağından Mahalli Dil Örnekleri
Sivas’ın zengin mutfak kültürü de mahalli dile yansımış durumda. “Çalhama” ayran anlamına gelirken, “ağartı” özellikle harman döneminde yoğurt, ayran ve sütten yapılan yiyecek ve içecekleri ifade ediyor.
“Yağlama”, yağlanmış yufka ekmeği anlamında kullanılırken, “yağlaş” un ve suyla hazırlanan, pişirildikten sonra üzerine yağ dökülerek tüketilen bir yemek olarak biliniyor.
Ufalanmış yufka ve peynirin karıştırılmasıyla hazırlanan yöresel yiyeceğe ise “öfelemeç” deniyor.
Tarım ve Hayvancılığın İzleri
Sivas’ın geçmişten günümüze uzanan tarım ve hayvancılık kültürü, yöresel kelimelerin çeşitliliğinde de kendisini gösteriyor.
“Dirgen”, sapları yaymak veya toplamak için kullanılan tarım aracını ifade ediyor. Harmanda tahıl ve saman karışımını savurmak için kullanılan büyük çatallı alete “yaba” deniyor.
“Firik”, olgunlaşmaya başlayan tahılın yanı sıra çerez olarak tüketilen tahıl kavurması anlamında da kullanılıyor. Kümes hayvanlarının civcivlikten çıkmış yavrularına ise “ferik” adı veriliyor.
Hayvanları dürtmek için kullanılan sivri uçlu değnek “modul”, köpek ise Sivas mahalli dilinde “zağar” olarak karşımıza çıkıyor.
Sivas’ın Unutulmaya Yüz Tutan Kelimeleri
Günümüzde teknolojinin, şehirleşmenin ve iletişim biçimlerinin değişmesiyle birlikte yöresel kelimelerin bir bölümü günlük konuşmalarda daha az kullanılmaya başladı. Bu nedenle Sivas’ın mahalli dili, yalnızca kelimelerden oluşan bir sözlük değil, aynı zamanda geçmişten bugüne taşınan önemli bir kültürel miras niteliği taşıyor.
“İpti” önce, “üleşmek” paylaşmak, “tavlanmak” şişmanlamak veya semirmek, “şibermek” ise çok şımarmak anlamında kullanılıyor.
“Kargış” beddua, “kakıç” ayıp veya kusur, “malamat olmak” ise utanılacak bir durumda kalmak anlamına geliyor. Çok konuşan, bilgiçlik taslayan veya her şeye karışan kişiler için “öcbe” kelimesi kullanılıyor.
Sivas yöresinde kullanılan bu kelimeler, şehrin geçmişten günümüze taşıdığı kültürel zenginliğin önemli bir göstergesi olarak öne çıkıyor.
Sivas’ın Mahalli Dili Kültürel Bir Miras
Her yörenin kendine özgü kelimeleri ve söyleyiş biçimleri bulunuyor. Sivas mahalli dili ise tarım, hayvancılık, düğün, mutfak ve geleneksel yaşamdan beslenen zengin kelime hazinesiyle Anadolu kültürünün önemli parçalarından birini oluşturuyor.
Bugün günlük hayatta daha az kullanılan “bakraç, cılga, galıç, helki, külek, loğ, nacak, ohuntu, puhari, sırımak, sohu, şepik, uşah, yaba, yüklük ve zelve” gibi kelimeler, Sivas’ın geçmiş yaşamından günümüze ulaşan dil mirasının yalnızca küçük bir bölümünü oluşturuyor.
Bu kelimelerin yeni nesillere aktarılması, Sivas’ın kültürel hafızasının korunması açısından da büyük önem taşıyor. Çünkü bir kelimenin unutulması, çoğu zaman o kelimenin anlattığı yaşam biçiminin de hafızalardan silinmesi anlamına geliyor.
